Madde Bağımlılığı

Madde bağımlılığı; kişilerin yaşantısı içerisinde fiziksel, psikolojik ve kişiler arası ilişkilerde sorunlara neden olabilen her kesimden kişiyi etkisi altına alan bir beyin hastalığıdır. Madde bağımlılığı tedavisi uzun, engebeli, inişli ve çıkışlı bir yolculuktan oluşur. Madde bağımlılığı tedavisinde, kişilerin sürecine dair detaylı bir öykünün alınmasının ardından kişiselleştirilmiş bir iyileşme programı kişilere sunulmaktadır.

Bağımlılık Döngüsü Nasıl Olur? – Klinik Psikolog Damla Özcan

Madde Bağımlılığı Nedir?

Madde bağımlılığı, kişilerin gündelik rutin işlevselliğini önemli ölçüde etkileyen; kişinin hayatının önemli alanları çerçevesinde bozulmalara neden olan bir beyin hastalığıdır. Madde kullanımı üzerinde kişinin kontrolünü kaybettiği, madde kullanımının git gide artış gösterdiği, kullanmadığı zamanlarda yoksunluk semptomları yaşadığı, tekrar kullanmaya yönelik istek yaşadığı bir tabloyu içerisinde barındırmaktadır.

Madde Bağımlılığı Türleri

Bağımlılık, madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklar olarak iki tür çerçevesinde ele alınmaktadır. Bağımlılık türlerine ait alt başlıklar mevcuttur.

Madde Bağımlılığının Türleri:

• Alkol
• Tütün
• Bazı Reçeteli İlaçlar (Opioidler, benzodiazepinler, uyarıcılar)
• Uçucu Maddeler
• Halüsinojen Maddeler 
• Uyarıcı Maddeler
• Opioid Türevi Maddeler
• Esrar

Madde Bağımlılığı Belirtileri Nelerdir?

Madde bağımlılığına ilişkin semptomlar ve semptomların şiddeti kişiden kişiye göre değişkenlik gösterebilir.  Kişide madde bağımlılığına yönelik görülen birçok semptomun varlığı, bağımlılığının şiddeti üzerinde de fikir edinmemizi sağlamaktadır.

• Kullanılan maddeye yönelik zaman içerisinde toleransın arttığı görülmektedir. İlk kullanım dönemlerinde az kullanım ile kişiye zevk veren madde bir süre sonrasında zevk vermemeye başlar. Böylelikle kişi kullandığı gün sayısını, kullandığı miktarı aynı zevki almak adına arttırır. Burada tolerans kavramından söz edilmektedir.
• Kişi kullandığı maddeyi kullanmadığı ya da bıraktığı zamanlarda yoksunluk semptomları ile karşılaşır.  Her maddenin yoksunluk semptomları, birbirinden farklıdır. Maddelerin yoksunluk semptomları fiziksel ve psikolojik olarak değişkenlik göstermektedir.
• Kişinin madde kullanımını bırakmak istemesine rağmen bırakmaya yönelik başarısız girişimlerinin olması da kriterler arasında yer almaktadır.
• Kişi madde kullanmadığı zamanlarda tekrar madde kullanmaya yönelik istek, aşerme yaşayabilir.
• Madde bağımlılığından kaynaklı olarak kişinin gündelik rutin işlevselliği önemli ölçüde etkilenmektedir. Kişiler arası ilişkileri, işi, akademik yaşantısı madde kullanımı dolayısıyla ikinci planda kalır.
• Kişi madde kullanımının hayatına yönelik etkilerini farkında da olabilir. Farkında olmasına rağmen kullanımını sürdürmesi de madde bağımlılığının kriterleri arasında yer almaktadır.

Bağımlılık mı Alışkanlık mı? – Klinik Psikolog Damla Özcan

Madde Bağımlığı Nasıl Tedavi Edilir?

Madde bağımlılığı tedavisinde bütüncül bir yaklaşımın ele alınması önemlidir. Bütüncül bir yaklaşım; farmakolojik tedaviyi, psikoterapiyi, grup terapilerini, kendine yardım gruplarını ve gerektiğinde hastane yatışlarını içerisinde barındırmaktadır. 

Farmakolojik tedavi hem yatarak tedavi sürecinde hem ayaktan tedavi sürecinde de uygulanmaktadır. Kişinin bıraktığı maddenin ardından karşılaşabileceği yoksunluk semptomlarından kaynaklı, tekrar kullanmaya yönelik yaşayabileceği istek dolayısıyla ve eşlik eden ruhsal sorunların çözümü adına farmakolojik tedavi oldukça önemlidir. 

Bağımlılık alanında çalışan bir psikolog ile psikoterapi sürecine adım atmak da sürecin önemli parçaları arasında görülmektedir. Madde bağımlılığının kişinin yaşantısında yarattığı etkileri anlamak, yeniden yaşam düzenlemesi planlamak, madde isteği ile baş etmeyi öğrenmek, eşlik eden ruhsal sorunlar ile başa çıkmayı öğrenmek psikoterapi sürecinde değinilen noktalardan sadece bazılarıdır. Kişinin maddeyi bırakma yolculuğunda nelere ihtiyacı olduğunu saptamak ve kişinin bireysel ihtiyaçları çerçevesinde kişiselleştirilmiş bir tedavi planı oluşturmak psikoterapi seanslarının temel hedeflerinden biridir.

Grup terapilerinin de bağımlılık tedavisinde iyileştirici bir rolü söz konusudur. Madde kullanımını bırakan kişilerin bir araya geldiği grup terapileri bir psikolog tarafından yürütülmektedir. Aynı konu çerçevesinde zorlanma yaşayan kişilerin deneyimlerini içeren bu terapiler, kişiye yalnız olmadığını hissettiren bir ortam sunmaktadır.

Madde bağımlılığı ile mücadele yolculuğunda kendine yardım grupları olarak bilenen “Adsız Narkotikler” (NA) bulunmaktadır. Belirli zamanlarda belirli yerlerde toplantıları söz konusudur. Madde bağımlılığının tedavi sürecinde kişilerin isteği ile katılımları tedavi süreci açısından iyileştirici niteliktedir.

Madde Bağımlısı Kişi Zorla Hastaneye Yatırılır mı?

Kişinin hastaneye zorunlu yatışının olabilmesi için belli bazı kriterler söz konusudur. Kişinin kendisine veya çevresine zarar verme gibi bir durumu söz konusu olduğunda ailesi tarafından zorunlu olarak yatışı gerçekleştirilebilir. Zorunlu yatış için bir başka kriter ise; kişinin gerçeği değerlendirme yetisinde bir bozulma, algısında var olan bir bozulmanın olmasıdır. Bazı maddelerin kullanımının ardından da kişilerin gerçeği değerlendirme yetisinde bozulmalar, halüsinasyonlar ve hezeyanlı düşünceler görülmektedir. Bu gibi örnekler, madde kullanımının ardından kişilerin yaşantısında devam ediyorsa zorunlu yatış seçeneği düşünülen seçenekler arasında oluyor.     

Madde Bağımlılığının Uzun Süreli Etkileri Nelerdir?

Madde bağımlılığının uzun süreli etkileri kişilerin yaşantısındaki her alanı derinlemesine etkilemektedir. Uzun süreli etkiler bağımlılığın başlaması ile beraber hemen karşımıza çıkmayabilir. Madde bağımlılığının uzun süreli etkileri sinsice gelişmektedir. Her maddenin kişide yaratacağı uzun süreli etkiler değişkenlik göstermektedir.

• Uzun süreli madde bağımlılığının kalp sağlığı üzerinde olumsuz etkileri söz konusudur. Kişiler daha yüksek kalp krizi riski ile karşı karşıyadır.
• Özellikle alkol başta olmak üzere, maddeye yönelik bağımlılık da karaciğer hastalıklarına yol açmaktadır.
• Uzun süreli madde kullanımları, bağımlılığı beyin ve sinir sistemi üzerinde kalıcı etkilere yol açabilir. Bilişsel işlevi, hafızayı ve motor becerileri bozmaktadır.
• Madde bağımlılığı ruhsal sorunları da beraberinde getirmektedir. Uzun süreli etkileri arasında depresyon, anksiyete bozuklukları görülmektedir.
• Madde bağımlılığının uzun süreli etkileri arasında psikoz da görülmektedir. Psikoz, kişilerin gerçeği değerlendirme yetisinde bozulmaların meydana geldiği, halüsinasyonları ve hezeyanları kapsayan bir tabloyu içermektedir. Bazı maddelerin kullanımı kişilerin bu tablo ile karşılaşmasına yol açmaktadır.

Eşim Çok Fazla Madde Tüketiyor, Ne Yapabilirim?

Madde kullanmadığı zamanlar çerçevesinde kendisi ile iletişimi sürdürmek, iletişimde kalmak sağlıklı bir yol olacaktır. Kullandığı zamanlarda, madde etkisinde yakınınızla konuşmak doğru bir seçenek değildir. Bu alanda, bağımlılık alanında çalışan bir psikiyatrist ve psikolog araştırılarak tedavi olması yolunda ilk adım atılmalıdır. Madde kullanımı ile ilişkili bir danışmanlık almak adına bir uzmanla görüşülmesi noktasında tedaviye ikna edilebilir. Kişi madde kullanımını sürdürdüğü zamanlarda hayatına etkilerini fark etmeyebilir.  

Madde kullanımının eşinizin hayatında yarattığı etkiler üzerine konuşulabilir. Ben dilini kullanarak eşinizin madde kullanımının sizin hayatınızı nasıl etkilediğini, duygularınızı ifade edebilirsiniz. Örneğin; “Ben madde kullandığın zamanlarda sağlığınla ilişkili olarak endişeleniyorum” şeklinde eşiniz ile konuşmaya başlayabilirsiniz.

Madde Bağımlısı Yakınımı Tedaviye Nasıl İkna Ederim?

Kişinin kullandığı maddenin hayatında yarattığı etkiler noktasında ve maddeye yönelik bağımlılığı noktasında farkındalığı olmayabilir. Farkındalığı olmadığı için dolayısı ile bir tedavi arayışı içerisinde de olmayabilir. Doğrudan bir tedaviden ziyade sadece bir danışmanlık almak adına, alanında çalışan bir uzman ile görüşme yapması noktasında yakınınızı ikna etmeye çalışabilirsiniz. 

İkna etmeye çalıştığınız nokta da eleştirel bir dil ve eleştirel bir tutumdan uzak durmanız oldukça önemlidir. Yakınınız ile iletişiminizde destekleyici bir tutum sergilemek, kendisine ve sürece çözüm odaklı yaklaşmak dikkat edilmesi gereken noktalar arasında yer almaktadır.

Madde Bağımlılığı Nasıl Anlaşılır?

Madde bağımlılığı olan kişi için ilk öncelik bağımlı olduğu nesneye karşı, kısacası maddeye yöneliktir. Hayatının diğer alanlarında bozulmalar meydana gelir. Kişi kullandığı maddenin sıklığını ve miktarını git gide arttırır. Kullanmadığı zamanlarda fiziksel ve psikolojik birtakım yoksunluk semptomları ile karşılaşır. Kullanmadığı zamanlarda tekrar kullanmaya yönelik istek, aşerme yaşar. Kullandığı zamanlar ve miktarlar ile ilişkili olarak sık sık çevresindekilere yalan söyleme eğiliminde olabilir. Kullandığı maddeyi bırakmaya çalışsa da bırakmaya yönelik başarısız girişimleri olabilir. Bırakmanın bir süre sonrasında tekrar madde kullanımlarına rastlanabilir. Bu semptomlar kişinin madde bağımlılığının olduğuna yönelik işaretler arasında görülmektedir.

Madde Bağımlılığı İçin Alınabilecek Önlemler

• Kişinin madde kullandığı arkadaş çevresinden, ortamdan uzak kalması, madde kullanılan ortamlarda bulunmaması alınması gereken en önemli önlemler arasında yer almaktadır.
• Hayatında yeni düzenlemelere gitmesi, madde bağımlılığının yerine sağlıklı alışkanlıkları koyması da kişiye iyi gelebilecek yöntemler arasında yer almaktadır. Düzenli bir yaşamın içerisine bağımlılık girmez.
• Bağımlılık alanında çalışan bir psikolog ve bir psikiyatrist ile tedavi sürecine adım atmak da etkili yöntemler arasındadır.
• Yaşadığı zorlukları, bağımlılığını yakınları ile paylaşması, yardım arayışı içerisinde olması önemlidir. Gizlilik bağımlılığı besler. Dolayısıyla bağımlılığını çevresindekilerle paylaşması önemlidir.
• “Bir kereden bir şey olur” Bu sebeple hiç kullanıma başlamamak önemlidir. “Bir kereden bir şey olmaz” düşünce tuzakları arasında yer almaktadır. Düşünce tuzaklarınızı fark edin.
• Gerekirse telefon numaranızı değiştirin. Madde kullanımınız ile ilişkili bütün bağlantılarınızın size ulaşmalarını engelleyin.
• Bağımlılığınızı bırakmak adına net bir gün, net bir zaman dilimi planlamak önemlidir. Bağımlılığınızı bırakmak adına bir zaman dilimi planlayın ve belirlediğiniz zamanı yakınlarınız ile paylaşın.

Sıkça Sorulan Sorular